Bezcenny kapitał - sektor wiedzy

Fundusze przeznaczone na edukację i kapitał ludzki mogą istotnie przyczynić się do przyspieszenia rozwoju Polski. Konieczna jest wieloletnia, zdecydowana polityka prorozwojowa wobec oświaty, szkolnictwa wyższego i nauki. Musi być wsparta polityką inwestowania w B+R (badania i rozwój). Jest to warunek awansu naszego kraju w w rankingach innowacyjności. Cele będą mogły być osiągnięte jedynie wtedy, gdy Polska zharmonizuje swoje działania z polityką prorozwojową Unii Europejskiej.

Dziś rządzący nie chcą i nie rozumieją inwestycji w wiedzę

Rozwój gospodarki opartej na wiedzy i kształtowanie społeczeństwa wiedzy ma strategiczne znaczenie dla Polski. Istotnym elementem polityki państwa w tym zakresie powinno być inwestowanie w kapitał ludzki. Wiedza wpływa nie tylko na rozwój ekonomiczny, ale na wszystkie obszary życia społecznego, determinując szanse rozwojowe naszego kraju. Jakość kapitału ludzkiego, osiągnięcia nauki oraz innowacyjność gospodarki, zdolność działania instytucji zajmujących się tworzeniem, przetwarzaniem, udostępnianiem i wykorzystywaniem wiedzy będą decydowały o szansach rozwoju Polski.

Unia Europejska uznaje tworzenie tzw. Europy wiedzy za jeden ze strategicznych celów Wspólnoty. Polska powinna aktywnie uczestniczyć w realizacji tego celu, uznając jakość, konkurencyjność i przedsiębiorczość za najważniejsze wartości w tym procesie.

Aby Polska mogła sprostać wyzwaniom cywilizacyjnym przyszłości, a młodzi Polacy mieli możliwość rozwoju, niezbędne jest podnoszenie jakości kształcenia i wyrównywanie szans w dostępie do edukacji.

Obecnie nie dość, że mamy do czynienia często z edukacją relatywnie kiepskiej jakości, to dodatkowo system jej finansowania jest niesprawiedliwy – nie daje równych szans.

Państwo musi prowadzić politykę wyrównywania szans i upowszechniania wykształcenia. Wzrost konkurencji w skali międzynarodowej wymaga znalezienia nowych metod i rozwiązań na rzecz kształcenia i poprawy innowacyjności w polskiej gospodarce. Edukacja staje się produktem, a jej rynek – w skali świata – staje się coraz bardziej otwarty. Konkurencja jest coraz większa. W Polsce cały czas edukację traktuje się jako domenę nakazowo-rozdzielczego systemu administracyjnego.

Wartości i zasady fundamentalne w sektorze wiedzy

Regulacje określające wartości fundamentalne dla kształtowania sektora wiedzy, od którego zależy wartość kapitału ludzkiego w naszym kraju, określone są w Konstytucji RP. Państwo musi być faktycznym, a nie jedynie deklaratywnym gwarantem zasad konstytucyjnych w sektorze wiedzy:

• powszechnego i równego dostępu do wykształcenia,
• autonomii szkół wyższych,
•  wolności badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników,
•  wolności nauczania.

Istotą działań ludzkich w sektorze wiedzy jest twórczość, która musi podlegać szczególnej ochronie. Dotyczy to zarówno pracy nauczycieli oświatowych i akademickich, którzy są twórcami edukacji, jak i działalności pracowników naukowych i wynalazców. Twórczy charakter wyników ich pracy stanowi warunek wzrostu kreatywności obywateli i innowacyjności firm. Jednocześnie sposób oddziaływania ludzi w sferze edukacji ma szczególne znaczenie dla budowania postaw społecznych wśród ich wychowanków. Nauczyciele powinni przedstawiać pozytywne wzorce wychowawcze kreujące właściwe postawy obywatelskie i odwołujące się do poczucia odpowiedzialności za państwo polskie, za umacnianie zasad demokracji i poszanowanie praw człowieka.

Podstawowe wartości w sektorze wiedzy są następujące:

• Twórczość rozwija się tam, gdzie znajduje poszanowanie autonomia twórcy, w wymiarach: osobistym, środowiskowym i instytucjonalnym. Dla rozwoju sektora wiedzy ogromne znaczenie mają otwartość, niezależność, aktywność i samoorganizacja środowisk.
• Działania organów władzy publicznej nie mogą naruszać wartości i zasad fundamentalnych w sektorze wiedzy. Wiąże się z tym wymóg prowadzenia polityki umiarkowanej i przewidywalnej oraz respektującej zasady partnerstwa pomiędzy reprezentatywnymi przedstawicielami władz oraz instytucji i środowisk

Bezcenny kapitał ludzki i sektor wiedzy w polityce państwa

Ocena stanu polskiej oświaty jest zróżnicowana. Z jednej strony, mamy za sobą udaną reformę polegającą na przekazaniu szkół samorządom, do czego dostosowane zostały zasady finansowania. Stworzono warunki rozwoju dla oświaty niepublicznej, zmieniono system szkolny i wprowadzono zmiany programowe oraz egzaminy zewnętrzne.

Z drugiej strony, wyniki nauczania w szkołach i placówkach oświatowych nie są zadowalające, a problemy programowe z tym związane ciągle nie znalazły swego właściwego rozwiązania. Przeciwnie, zmiany wprowadzone w systemie oświaty w ostatnich dwóch latach rodzą liczne obawy, a nawet protesty wielu rodziców, nauczycieli i uczniów.

Pierwsze wyniki zewnętrznej matury i zewnętrznych egzaminów zawodowych wskazują, że konieczne są zmiany w szkolnictwie ponadgimnazjalnym. Niepokoją słabe wyniki egzaminów w liceach pro. lowanych i technikach. W międzynarodowym teście PISA, mierzącym poziom umiejętności potrzebnych do życia w nowoczesnym społeczeństwie, polscy uczniowie uzyskują wyniki na poziomie niższym niż średnia krajów OECD. Na ten słaby rezultat w skali kraju składają się niezłe wyniki testów wśród młodzieży w dużych miastach i metropoliach oraz bardzo słabe średnie wyniki wśród młodzieży ze wsi i z małych miast.

Podkreślenia wymaga dynamiczny rozwój szkolnictwa wyższego w III RP, który – za sprawą wprowadzenia w 1990 r. pewnych mechanizmów rynkowych oraz dzięki wysiłkowi edukacyjnemu Polaków – przyniósł w okresie 15 lat wielki rozwój ilościowy publicznego i niepublicznego szkolnictwa wyższego.

W tym samym czasie nauka polska nie osiągnęła podobnych sukcesów. Podobnie, stan innowacyjności gospodarki oraz obserwowany postęp w tym zakresie nie odpowiadają możliwościom wynikającym z aktualnego tempa rozwoju kraju.

Główne czynniki, które mogą wpływać na stan szkolnictwa wyższego w Polsce w najbliższych latach, to:

• skutki zmian na krajowym rynku pracy i na rynkach zagranicznych w krajach Unii Europejskiej (szczególnie istotne są tu efekty migracyjne),
•  uwarunkowania demograficzne i efekty migracyjne (nie powinny one być rozpatrywane w oderwaniu od innych czynników i izolowane od innych istotnych uwarunkowań rozwojowych w szkolnictwie wyższym i w jego otoczeniu),
• skutki nadmiernego rozdrobnienia instytucjonalnego (sytuacja nie ulega poprawie ze względu na brak instrumentów ekonomicznych wspomagających procesy konsolidacyjne).

W tej sytuacji dojmujący jest brak polityki państwa odnośnie do istniejących wyzwań. Szczególnie uderzający jest dramatyczny niedorozwój kształcenia ustawicznego w Polsce. Nasz kraj nie tylko nie ma osiągnięć w tej dziedzinie, ale nie przedstawiono nawet jasnej wizji działania w tym zakresie.

Polska nauka traci dystans nawet do krajów o zbliżonym poziomie rozwoju. Prowadzenie badań naukowych w naszym kraju odbywa się w warunkach braku środków na naukę we wszystkich jej dziedzinach. Wskaźniki udziału wydatków na naukę w Polsce od szeregu lat obniżały się i osiągnęły kompromitujący poziom, niewiele przekraczający 0,5% PKB. Konieczne jest w tej sytuacji przyjęcie generalnych zasad do postępowania w polityce państwa. Zasady te obejmują następujące kwestie:

• Polityka podnoszenia jakości kapitału ludzkiego i rozwoju sektora wiedzy powinna mieć charakter zintegrowany i kompleksowy, dla zapewnienia harmonijnej realizacji powiązanych ze sobą zadań funkcjonalnych przypisanych do wszystkich elementów składowych tego sektora. Oznacza to wymóg prowadzenia skoordynowanej i spójnej polityki w oświacie, szkolnictwie wyższym i badaniach naukowych oraz polityki na rzecz rozwoju innowacyjności w gospodarce.
• Warunkiem trwałego rozwoju sektora wiedzy jest także w tym sektorze obecność mechanizmów konkurencyjnych o charakterze rynkowym.
• Państwo odpowiada za stan kapitału ludzkiego. Wpływ państwa na instytucje działające w sektorze wiedzy powinien być stymulujący, ale ograniczony do funkcji regulacyjnych i nadzorczych.
• Konieczna jest zmiana systemu fiansowania badań naukowych, z wprowadzeniem wymogu selektywnego finansowania wybranych priorytetowych przedsięwzięć badawczych. Przesłanką w procesie dokonywania wyboru powinna być ocena szans na współfinansowanie wyselekcjonowanych programów przez podmioty gospodarcze.

Oświata szczególnym obszarem odpowiedzialności państwa

Traktując oświatę jako szczególny obszar odpowiedzialności państwa, konieczne jest wdrożenie szeregu zmian zarówno odnośnie do sposobu i standardu nauczania, sposobu zarządzania szkołą, roli rodziców w tym procesie oraz mechanizmu finansowania szkół i placówek oświatowych. Konieczne zmiany powinny stanowić o przełomie w dziedzinie jakości nauczania. Zakres proponowanych zmian obejmuje:

• Pilne wprowadzenie spójnej podstawy programowej – od przedszkola do szkoły średniej. W podstawie tej trzeba położyć nacisk na przyswajanie przez uczniów kluczowych umiejętności, a w tym umiejętności uczenia się.
• Zwiększenie autonomii szkół i przekazanie większych kompetencji dyrektorom. Silna pozycja dyrektora wymaga jednak zwiększenia roli społecznych partnerów szkoły. W tym celu powinny zostać powołane rady oświatowe szkół, spełniające wobec nich pewne funkcje powiernicze i nadzorcze.
• Odbudowanie rangi egzaminu maturalnego oraz przywrócenie zaufania do matury, gwarantując jej komplementarność z systemem matur w krajach UE.
• Zmianę sposobu finansowania szkół i placówek oświatowych jako warunku koniecznego poszerzenia ich autonomii. Postulowane zmiany finansowania obejmują:
• wprowadzenie bonu oświatowego jako podstawy tworzenia budżetu szkoły,
• zachęcanie rodziców do świadomego wyboru szkoły dla własnego dziecka,
• utworzenie na poziomie ministerstwa funduszu na dofinansowanie konkretnych programów wyrównywania szans szkół, znajdujących się w obszarach zaniedbanych edukacyjnie i charakteryzujących się występowaniem problemów społecznych.
• Aktywne oddziaływanie przez szkołę na uczniów sprawiających kłopoty wychowawcze.
• Potrzebne jest angażowanie się społeczności lokalnej, a także wsparcie specjalistycznych palcówek, takich jak poradnie, świetlice, placówki resocjalizacyjne. Reakcje na zachowania uczniów sprawiających kłopoty wychowawcze powinny obejmować zarówno profilaktykę, jak i resocjalizację.

Najlepsze szkolnictwo wyższe, nauka i innowacyjność.

Osiągnięcie zmian wymaga wspólnej, spójnej i zdecydowanej polityki prorozwojowej wobec oświaty, szkolnictwa wyższego i nauki. Jeśli wspierać ją będzie polityka inwestowania w B+R, w średniookresowym horyzoncie nasz kraj awansuje w rankingach innowacyjności. Wszystkie te cele będą mogły być osiągnięte jedynie wtedy, Polska zharmonizuje swoje działania z polityką prorozwojową Unii Europejskiej. Proponowane działania muszą obejmować:

• Stworzenie warunków do poprawy stanu kapitału ludzkiego oraz zapewnienia rozwoju sektora wiedzy poprzez następujące kluczowe zadania:
  • poprawa jakości kształcenia i lepsze dostosowanie oferty programowej studiów do wymogów rynku pracy,
  • konsolidacja funkcjonalna różnych pionów w systemie badań naukowych i jego integracja z gospodarką,
  • zasadnicza poprawa infrastruktury sektora wiedzy i jego otoczenia, a w tym zdynamizowanie procesu informatyzacji państwa,
  • wprowadzenie mechanizmów internacjonalizacji polskiej nauki oraz zasadniczej poprawy efektywności działania instytucji naukowych.
• Realizację inicjatywy konferencji rektorów w ramach programu „Study In Poland” oraz projektu zlokalizowania we Wrocławiu Europejskiego Instytutu Technologicznego.
• Osiągnięcie postępu w szkolnictwie wyższym przez wprowadzanie mechanizmów wspierania i rozwoju mobilności nauczycieli akademickich i studentów oraz usuwania barier nadregulacji w zakresie stosunków pracy, stworzenie możliwości większej elastyczności w polityce kadrowej i płacowej w uczelniach oraz w innych instytucjach naukowych. Odmłodzenie i umiędzynarodowienie zatrudnianej kadry dla wzmocnienia instytucji sektora wiedzy.
• Promocję i zachętę dla już wprowadzonych zmian w modelu kariery i ścieżkach awansu naukowego, które umożliwiają zwiększenie elastyczności i różnorodności dróg awansu profesorskiego.
• Zastosowanie rozwiązań dla zagwarantowania jakości kadry naukowej, które powinny respektować zasadę trójszczeblowości:
  • nadawania stopnia naukowego doktora, przyznawania uprawnień do udziału w procesie promowania doktorów,
  • wyróżniania uczonych o wybitnym dorobku tytułem profesora, z czym wiązać mogłaby się możliwość przechodzenia w stan spoczynku.
• Wprowadzenie zasady selektywnego finansowania wybranych priorytetowych przedsięwzięć badawczych. Proces wskazywania tych priorytetów musi mieć charakter obiektywny i transparentny. Jedną z przesłanek w procesie dokonywania wyboru powinna być ocena szans na współfinansowanie wyselekcjonowanych programów przez podmioty gospodarcze.
• Wsparcie polskich uczelni, dużych uniwersytetów, które jako swoiste okręty flagowe polskiego szkolnictwa wyższego będą mieć szanse osiągnięcia wyraźnie silniejszej niż dziś pozycji międzynarodowej. Warunkiem osiągnięcia tego celu jest przede wszystkim, choć nie jedynie, zmiana mechanizmów finansowania nauki.
• Wykreowanie grupy dużych w rozumieniu międzynarodowym tzw. uniwersytetów badawczych przy wykorzystaniu zróżnicowanych narzędzi finansowania nauki. W wyniku zaawansowanych procesów konsolidacyjnych prowadzonych z udziałem zainteresowanych uczelni, należy doprowadzić do działania ich w formule federacyjnej. Zachęty ekonomiczne są niezbędne dla osiągnięcia konkretnych rezultatów w ramach tego priorytetu.
• Unikanie populizmu i nierespektowania norm w edukacji, które krzywdzą uczniów ambitnych i pracowitych. W życiu społeczeństw rywalizacja w wymiarze indywidualnym i zbiorowym nasila się. Wiążą się z tym wymogi sprostania przez młodych ludzi wysokim standardom i ostrym rygorom konkurencyjnym dyktowanym przez rynek.
• Tylko przy spełnieniu warunku wysokich wymagań możliwe będzie uzupełnienie masowego dziś kształcenia na poziomie wyższym, kształceniem elitarnym prowadzonym w skali wynikającej z potrzeb państwa oraz z wymogów społeczeństwa wiedzy i gospodarki opartej na wiedzy. Państwo powinno bardziej aktywnie wspierać uczelnie – publiczne i niepubliczne – stwarzające lepsze warunki studiowania i zapewniające wyższą jakość nauczania, zgodnie z wymaganiami kształcenia elitarnego. Wymogi internacjonalizacji ich działania są tutaj szczególnie istotne.
• Rozwój dedykowanej infrastruktury instytucjonalnej dla efektywnego wspierania innowacyjności w gospodarce. Do zakresu infrastruktury należą następujące podstawowe kompleksy naukowo-gospodarcze: parki przemysłowe, parki technologiczne, parki nauki, inkubatory przedsiębiorczości, centra transferu technologii. Państwo – rząd oraz samorząd terytorialny – powinno wspierać powstawanie takich instytucji, ale następnie powinny one funkcjonować na zasadach komercyjnych, łącząc w działaniach uczelnie, instytuty badawcze oraz korporacje.
• Zwiększenie liczby kształconych inżynierów dla rozwoju krajowej wytwórczości i postępu w zakresie transferu i komercjalizacji technologii. W szkołach wyższych należy zwiększyć rekrutację na studia w ramach kierunków odpowiadających naukom ścisłym i technicznym. W tym celu powinny zostać wykorzystane przez ministra środki na cele stypendialne oraz dostępne mechanizmy kształcenia zamawianego.
• Zapewnienie szansy na większy dostęp do oferty lepszych uczelni dla gorzej sytuowanych osób z terenów biedniejszych i gorzej rozwiniętych edukacyjnie, poprzez rozwój internetu szerokopasmowego, którego upowszechnienie powinno stać się priorytetem rządu i samorządów. Zwiększy to możliwości rozwoju kształcenia ustawicznego z wykorzystaniem Internetu i innych form kształcenia na odległość.
•  Wprowadzenie w 2005 r. w polskim szkolnictwie wyższym – w zakresie możliwym – zasady konwergencji sektorów oznaczało przyjęcie wielu zasad działania i regulacji wspólnych dla uczelni publicznych i niepublicznych. Umożliwia to kształtowanie na właściwych podstawach reguł konkurencji pomiędzy szkołami wyższymi. Należy doskonalić instrumenty sprzyjające konwergencji sektorów w szkolnictwie wyższym, po to aby lepsze uczelnie, niezależnie od statusu założyciela i dysponowanego mienia, mogły uzyskiwać lepszą pozycję konkurencyjną.
•  Aktywizację polskiego szkolnictwa wyższego i nauki na rzecz aktywnego współkreowania i uczestnictwa w ramach Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa Wyższego i Badań Naukowych. Oświata musi tworzyć do tego właściwe warunki. Rola rynku pracy jako jednego z regulatorów w tym procesie powinna istotnie wzrosnąć.

Prowadzenie przez Państwo polityki wyrównywania szans i upowszechniania wykształcenia. Wzrost konkurencji w skali międzynarodowej wymaga znalezienia nowych metod i rozwiązań operacyjnych na rzecz kształcenia elitarnego i poprawy innowacyjności w polskiej gospodarce.