Kultura Narodowa, Dziedzictwo, Polityka Kulturalna

Polska znalazła się w takim punkcie swojego rozwoju, w którym wskazane jest ponowne zdefiniowanie priorytetów i zasad prowadzonej polityki kulturalnej. Takiego zadania chce się podjąć Platforma Obywatelska. Przesłanki określenia realiów polskiej polityki kulturalnej są różne. Tworzą je przede wszystkim nowe warunki gospodarcze i społeczne, tendencje rozwojowe kultury polskiej oraz konieczność pogodzenia kultury globalnej z zachowaniem kultur narodowych, regionalnych i lokalnych.

Nowy kształt kanonu kultury polskiej

Polska w wyniku najnowszych procesów historycznych na nowo kształtuje swój kanon kultury.

Od przełomu ustrojowego minęły już niemal dwie dekady. Głębokie zmiany i przekształcanie systemu ekonomicznego i politycznoustrojowego w kierunku gospodarki rynkowej i społeczeństwa pluralistycznego, otwartego, umożliwiały dokonanie przekształceń również w dziedzinach związanych z kulturą. Miała ona i ma wpływ na kształt transformacji. Okres ten obfitował w sprzeczności kulturowe, które w ostatnich dwóch latach zaostrzyły się. Z jednej strony silny kurs na modernizację Polski przez gospodarkę rynkową i demokrację polityczną. Z drugiej strony tradycję owocującą ostrą konfrontacją kulturową.

Wyzwaniem dla kultury polskiej jest obecnie pogodzenie tradycji z nowoczesnością. W ostatnich latach bardzo mocno zakorzenione w polskiej świadomości postrzeganie kultury jako wyrazu pewnej hierarchii lub jako system norm i wzorów, wyrażanych w symbolach i wartościach, było nurtem przeważającym w sposobie rozumienia kultury. Tym samym powrócono do pielęgnacji podejścia martyrologicznego, romantycznego, niesprzyjającego budowaniu postaw otwartości. A przecież kultura to sfera będąca laboratorium przyszłości; kultura to zmienność, zróżnicowanie, pluralizm, wielość, indywidualność, pielęgnacja różnorodności kulturowej i dialogu kultur, a także czynnik budujący spójność społeczną, narzędzie walki z wykluczeniem. A także element rozwoju gospodarczego. Zadaniem państwa, samorządów, organizacji pozarządowych jest pomoc w poszukiwaniu i realizacji takiej wizji kultury przez Polaków, która uwzględniając powyższe cechy będzie z jednej strony wizją pielęgnującą tradycję, ale z drugiej strony będzie wizją współczesną i rozwojową. Jest to tym bardziej istotne, że w mobilnym świecie Polska będzie się stawać krajem coraz bardziej wielokulturowym.

Fundamentalne znaczenie ma edukacja kulturalna ludzi młodych, a także dążenie do poszerzenia kompetencji kulturalnych wszystkich Polaków. Naszym zadaniem będzie wprowadzenie w życie takiej polityki kulturalnej, która obok pielęgnacji dziedzictwa kulturowego, będzie dbać o twórców i sztukę współczesną, równy dostęp do kultury i jej dóbr, tworzenie dogodnych warunków dla rozwoju przemysłów kultury, poszerzanie i unowocześnianie edukacji kulturalnej i umacnianie wielokulturowości, dialogu międzykulturowego i społeczeństwa obywatelskiego. Ważnym elementem tej polityki będzie aktywna postawa Polski wobec światowych i europejskich dyskusji toczących się wokół zagadnień rozwoju kultury, szczególnie wdrażanie w życie postanowień Konwencji UNESCO o Ochronie i Promocji Różnorodności w Ekspresji Kulturalnej czy koncepcji obywatelstwa europejskiego.

Tendencje w polityce kulturalnej w Europie

Takie podejście do kultury ma silne odzwierciedlenie w obserwowanych w Europie od początku lat 90. XX wieku nowych tendencjach w polityce kulturalnej. Eksponuje się w nim znaczenie kultury dla rozwoju kraju nie tylko jako podstawy rozwoju społecznego, ale również gospodarczego. Wynika to z szerszego niż do tej pory rozumienia kultury. Już nie tylko jako działu tradycyjnie subsydiowanego ze środków publicznych, ale również dochodowych przemysłów kultury (kinematografia, media, przemysł wydawniczy, fonografia, wzornictwo, grafika, nowe technologie, turystyka kulturalna, etc.). Oba te działy wspólnie kształtują życie kulturalne, a związki między nimi mają coraz częściej charakter komplementarny.

Polityka kulturalna w zakresie organizowania i finansowania tradycyjnie subsydiowanych obszarów kultury również ewoluuje. Choć państwo nie wyzbywa się odpowiedzialności za tę sferę, to modyfikuje swoje kompetencje w celu podniesienia efektywności subsydiowanej działalności kulturalnej i osiągnięcia jej wyższej jakości. Dominujące stały się dwie nowe tendencje organizowania i finansowania kultury. Pierwsza z nich polega na włączaniu do zarządzania kulturą ciał pośredniczących, agencji, funduszy, rad będących organizacjami quasi-pozarządowe, które zajmują się dystrybucją pieniędzy publicznych na realizację działalności kulturalnej. Pełnią one także rolę doradczą względem ministerstwa kultury. Druga tendencja to zmiana sposobu zarządzania publicznymi (subsydiowanymi) instytucjami kultury. To nowe podejście można określić jako oddalanie się instytucji od państwa i w konsekwencji nadanie im większej autonomii. Często nadaje mu się nazwę deetatyzacji instytucji kultury.

Obecna sytuacja sektora kultury w Polsce

Po roku 1989 zaszły pozytywne zmiany w dziedzinie finansowania i organizowania kultury. Przełamanie monopolu państwa, wyrażające się w daleko po suniętej decentralizacji publicznych zadań w kulturze i w stworzeniu ram dla ubiegania się instytucji prywatnych (zwłaszcza działających na zasadach nonprofit) o środki publiczne, to niewątpliwe osiągnięcie. Należy też odnotować pierwsze regulacje prawne, których celem jest zachęcenie prywatnych sponsorów i mecenasów do finansowania kultury. Mimo że w porównaniu do innych krajów unijnych publiczne finansowanie kultury w dalszym ciągu jest na niskim poziomie, w ostatnich latach środki publiczne na kulturę i ochronę dziedzictwa sukcesywnie rosną. W 2005 r. z budżetu państwa przeznaczono na kulturę 4281,4 mln złotych (0,44% PKB). Nastąpił wzrost o 12,5% w stosunku do roku 2004. Dodatkowo Polska zaczyna umiejętnie korzystać z możliwości zasilenia kultury i jej przemysłów środkami wspólnotowymi.

Jednak od 1989 żadna z partii nie zdecydowała się lub nie miała wystarczającej siły politycznej i wiedzy o sektorze, aby zaprzestać wprowadzania jedynie jednorazowych, adaptacyjnych zmian i aby dokonać przekształceń systemowych. W efekcie przez lata dziedzina tak ważna dla naszej tożsamości została dalece zaniedbana – kierunki polityki kulturalnej państwa nie uwzględniają wyzwań współczesności, środki na kulturę (choć sukcesywnie wzrastają) są marnotrawione, instytucje kultury działają w sposób przestarzały i nieefektywny.

Nowe tendencje w sposobie organizowania i finansowania kultury tradycyjnie subsydiowanej w Europie nie są stosowane w Polsce. Tworzenie niezależnych ciał pośredniczących, które uczestniczą w podziale środków publicznych na kulturę, praktycznie nie istnieje. Zapanowała moda na zwiększanie zakresu interwencji państwowej, poprzez powoływanie licznych państwowych instytutów działających w obszarze kultury, takich jak Instytut Adama Mickiewicza, Instytut Książki, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, Instytut Teatralny. Wszystkie te instytucje są kolejnymi kosztownymi instytucjami narodowymi i z tej racji, jak i z racji ich misji, nie spełniają one zadań niezależnych ciał pośredniczących – czyli tzw. quangos. To samo odnosi się do autonomizacji instytucji kultury. Zmian tego typu w Polsce nie wprowadzono, a i świadomość powszechności ich występowania w Europie jest niewielka. Ten stan rzeczy był już kilkakrotnie diagnozowany. Za kluczowe materiały można uznać raport opracowany przez profesorów Jacka Purchlę i Andrzeja Rottermunda w 1999 r. oraz raporty dr Doroty Ilczuk i dr. Wojciecha Misiąga z 2001 r. Obecnego stanu rzeczy nie można więc uznać za zadowalający. Do największych słabości obowiązującego systemu organizacji i finansowania kultury zaliczyć trzeba:

źle przeprowadzoną, nieuwzględniającą specyfiki sektora, decentralizację zadań publicznych w zakresie kultury;
zasady organizowania i finansowania instytucji kultury, będące mieszanką rozwiązań obowiązujących w przedsiębiorstwach komercyjnych i w jednostkach gospodarki poza budżetowej, które są wyraźnie niedostosowane do charakteru instytucji
finansowanie kultury na podstawie ustaleń rocznych budżetów;
możliwość wykorzystywania instrumentów finansowych do merytorycznego oddziaływania na działalność instytucji kultury
nierówne traktowanie różnych podmiotów gospodarki w procesie podziału środków publicznych na zadania celowe; preferowanie instytucji kosztem projektów;
zły stan monitorowania finansów kultury i stanu rozwoju przemysłów kultury.

Mając na względzie wielopłaszczyznowe znaczenie kultury dla Polski i Europy, wiedzę na temat sektora i świadomość zmian zachodzących zarówno w Polsce jak i na świecie, Platforma Obywatelska uznała, że nadszedł czas na odważne zmiany systemowe. Trzeba sobie jasno powiedzieć, że nie można w nieskończoność zadowalać się przeróbkami, mniejszymi czy większymi modyfikacjami porządku zastanego po latach gospodarki planowej, adaptacją do wymagań rynku, ustroju administracyjnego czy możliwości wykorzystania środków unijnych.

Chcemy przeprowadzić reformę organizowania i finansowania sektora kultury, która po latach stagnacji, złego zarządzania i marnotrawienia środków, pozwoli na wprowadzenie nowoczesnych i efektywnych rozwiązań. Nadrzędnym celem reformy będzie finansowa stabilizacja sektora kultury. Nie doprowadzi ona zatem do zmniejszenia puli środków publicznych przeznaczanych na kulturę, a wręcz przeciwnie – zapewni ich zwiększenie, które wraz z nowymi źródłami finansowania kultury może być znaczne.

Reforma organizacji i finansowania kultury

Sprawą o fundamentalnym dla rozwoju polskiej kultury znaczeniu jest obecnie przeprowadzenie reformy organizacji i finansowania kultury. Jej filarami powinny stać się:

wzmocnienie autonomii podmiotów prowadzących działalność kulturalną, czemu sprzyjać ma m.in. rozszerzenie formalnoprawnych możliwości funkcjonowania publicznych instytucji kultury, w tym przekształcanie ich np. w fundacje lub spółki, oraz finansowanie działalności kulturalnej oparte na wieloletnim planowaniu;
nowa kategoryzacja podmiotów w sektorze publicznym, uwzględniająca m.in. zmniejszenie liczby instytucji narodowych i prowadzenie wyłącznie gminnych samorządowych instytucji kultury;
podkreślenie strategicznej, a nie zarządczej roli ministra kultury jako organu odpowiedzialnego za kształtowanie polityki kulturalnej państwa;
zmiany obciążeń samorządów w dziedzinie kultury, ukierunkowane na wskazanie jednego szczebla samorządowego (gmin) jako zasadniczo właściwego do organizowania działalności kulturalnej oraz pozostawienie możliwości udzielania dotacji celowych w gestii samorządów wszystkich szczebli;
zmiany zasad dofinansowania projektów kulturalnych, dopuszczające możliwość finansowania osób fizycznych;
wielość źródeł finansowania kultury, w tym poszukiwanie nowych rozwiązań w tym zakresie;
dążenie do wydzielenia środków publicznych na dotacje celowe z Ministerstwa Kultury oraz utworzenie Rady Kultury i ciał branżowych (quangos) jako odpowiedzialnych za merytoryczne decyzje dotyczące rozdziału publicznych środków pozabudżetowych;
poprawienie stanu monitorowania realizacji polityki kulturalnej w Polsce oraz prowadzenie systematycznych badań kultury i jej przemysłów, których wyniki byłyby uwzględniane w procesie formułowania polityki kulturalnej państwa i samorządów.

Proponowane przez Platformę Obywatelską zmiany tworzące nowy, całościowy system organizowania i finansowania działalności w obszarze kultury w Polsce zawarte będą w nowej ustawie o charakterze ogólnym, obejmującej cały sektor (lex generalis).

Będzie to pierwszy etap reformy. Kolejnym etapem będzie nowelizacja istniejących ustaw branżowych (dotyczących bibliotek, muzeów, kinematografii) oraz przygotowanie i wprowadzenie w życie nowych ustaw branżowych – dotyczących np. teatrów. Konieczna będzie także nowelizacja, o charakterze dostosowawczym, niektórych ustaw powszechnych podatków i finansów publicznych.

Przyczyni się to do odpolitycznienia sektora poprzez decentralizację zarządzania i wprowadzenie niezależnych ciał doradczych i pośredniczących w procesie dystrybucji środków; zapewni instytucjom dogodne warunki funkcjonowania. Otworzy też finansowanie projektów składanych przez wszystkich działających w sferze kultury zapewniając prawdziwą różność podmiotów; ustabilizuje sytuację finansową w sektorze poprzez wprowadzenie wieloletniego planowania oraz zapewni wielość źródeł finansowania kultury.

Finansowanie kultury ze środków pozabudżetowych, w tym szczególnie z unijnych

Proponowane przez Platformę zmiany będą sprzyjać stałemu wzrostowi środków publicznych przeznaczanych na kulturę, przy jednoczesnej dbałości o pozabudżetowe źródła pozyskiwania środków na kulturę. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o najefektywniejsze wykorzystanie środków unijnych, jak i tworzenie nowych możliwości pozyskiwania środków na kulturę z krajowych źródeł pozabudżetowych.

Fundusze strukturalne Unii Europejskiej są największym źródłem finansowania kultury ze środków europejskich. Obecnie wkroczyliśmy w nowy okres finansowania strukturalnego obejmujący lata 2007-2013. W ramach unijnej polityki spójności nastąpiła reorganizacja systemu funduszy, która realizowana będzie w oparciu o Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny i Fundusz Spójności. Na poziomie krajowym działania finansowane ze wszystkich wyżej wymienionych programów muszą realizować nadrzędny unijny cel strategiczny, czyli tworzenie warunków dla konkurencyjności gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębiorczości zapewniającej wzrost zatrudnienia i wzrost poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej.

Zadaniem twórców polityki kulturalnej, zdaniem Platformy Obywatelskiej, jest przekazanie klarownego sygnału środowisku kultury, jakie projekty będą współfinansowane przez poszczególnych dysponentów funduszy strukturalnych. Podstawowe priorytety polityki kulturalnej Polski należy zatem tak określić, aby uwzględniały cele strategiczne strukturalnej polityki finansowej Wspólnoty, czyli:

rozbudowę i modernizację infrastruktury kultury i ochronę dziedzictwa kulturowego – w tym rozwój nowych technologii w sferze kultury, zasobów cyfrowych i nowych mediów, promocja zagraniczna,
wzrost konkurencyjności i zatrudnienia w sektorze kultury i jej przemysłów – w tym wprowadzenie innowacyjnych rozwiązań w systemie organizacji działalności kulturalnej, wzrost efektywności zarządzania w sektorze, ochrona własności intelektualnej, wspieranie młodych artystów i ich zatrudnienia,
wzrost kompetencji kulturalnych społeczeństwa – w tym edukacja kulturalna, społeczna adaptacja osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem.

Jednym z proponowanych przez Platformę krajowych, pozabudżetowych źródeł finansowania kultury jest uruchomienie na szczeblu samorządowym loterii lub gry liczbowej wyłącznie dedykowanej celom kulturalnym. W zależności od skali akcji reklamowej przeprowadzonej na rzecz loterii pieniężnej lub gry liczbowej, można oczekiwać dochodów w granicach kilku, kilkunastu milionów złotych. Takie dochody mogą być wystarczające z perspektywy potrzeb lokalnych lub konkretnych wybranych celów. Innym rozważanym sposobem na pozyskiwanie pozabudżetowych środków na kulturę jest wprowadzenie zasady „1% na kulturę”. Rozwiązanie to, zastosowane we Francji, zarówno stymuluje rynek sztuki, jak też wpływa na powiększanie kolekcji publicznych. Cały nieskomplikowany mechanizm polega na zobligowaniu wszystkich podmiotów zaangażowanych w budowę, renowację lub rozbudowę obiektów publicznych do przeznaczania 1% kosztów na sztukę współczesną.

Niezbędnym posunięciem będzie też stworzenie nowych mechanizmów zachęcających osoby i firmy prywatne do finansowania kultury.

W Polsce istnieją już inne, pośrednie sposoby pozyskiwania środków na kulturę. Zaliczamy do nich przekazywanie części dopłat do Stawek Totalizatora sportowego na cele kulturalne oraz finansowanie przez telewizję publiczną wydarzeń kulturalnych. Innym rozwiązaniem jest przekazywanie części przychodów przemysłu kinematograficznego na rodzime produkcje filmowe. Należy jednak podkreślić, że wszelkie tego typu rozwiązania muszą spełniać wymogi prawa unijnego, regulacji WTO, etc.

W stronę nowego ustroju kultury…

Zachodzące zmiany społeczno-ekonomiczne w Polsce, które nie znalazły odzwierciedlenia w polityce kulturalnej, nowe potrzeby społeczne, zmiany sposobu organizowania i finansowania kultury w Europie oraz wieloletnia praca ekspertów w dziedzinie polityki kulturalnej, a także przedstawicieli środowisk twórczych – to wszystko przesłanki, które przyczyniły się do powstania Programu Platformy Obywatelskiej „Kultura i jej przemysły”.

Na czoło problemów wysuwa się propozycja o fundamentalnym dla polskiej kultury znaczeniu, dotycząca przeprowadzenia całościowej reformy normującej sytuację kultury. Reformę tę Platforma rozpocznie jak najszybciej. Koncepcja zmian organizacji i finansowania kultury w Polsce jest pomysłem reformatorskim, czerpiącym z doświadczeń krajów europejskich o dojrzałej gospodarce rynkowej i znacznie bogatszych niż Polska. Ta odmienność od aktualnych warunków polskich uzasadnia weryfikację nowych zamierzeń reformatorskich oraz etapowe wprowadzenie reformy zarządzania i finansowania kultury. Stworzony dzięki reformie nowy ustrój kultury w Polsce przyniesie pozytywne efekty na dwóch płaszczyznach.

Po pierwsze – na poziomie krajowym. Możliwość długofalowego planowania działalności kulturalnej, stabilizacja finansowa, poprawa warunków działalności artystycznej, przejrzystość zasad publicznego finansowania, większa niezależność i odciążanie od dotychczasowych ograniczeń instytucji kultury będzie prowadzić do ich większej wydajności i do większej dostępności kultury, a co za tym idzie także do poszerzenia jej wpływu na budowanie naszej tożsamości społeczeństwa obywatelskiego.

Po drugie – zmiany te przyczynią się do przekształcenia sektora kultury w naszą wizytówkę w świecie, który tak jak w innych rozwiniętych krajach europejskich będzie generował dochody i nowe miejsca pracy, zwiększy atrakcyjność naszych regionów i stanie się jedną ze ścieżek prowadzących do wzrostu PKB.