Spójność i wzrost celami polityki regionalnej

Dobrze wykorzystane fundusze europejskie wymagają naszego dobrego przygotowania pod względem programowym i organizacyjnym oraz stałego doskonalenia się. Braki w przygotowaniu będą powodowały konieczność stosowania rozwiązań „doraźnych”, które pozostaną w długotrwałym użyciu i będą utrudniały usprawnienia zarządzania sprawami publicznymi przez wiele lat. Polski nie stać na rozwiązania tymczasowe.

Polityka regionalna UE stworzy Polsce w najbliższych latach niepowtarzalną szansę zdynamizowania procesów rozwojowych. Platforma Obywatelska dołoży wszelkich starań, żeby środki europejskie zostały wykorzystane w sposób efektywny. Jesteśmy przeciwni rozpraszaniu środków i podporządkowywaniu ich dystrybucji interesom politycznym czy grupowym. Rok 2007 to okres, w którym rząd polski prowadzi negocjacje z Komisją Europejską na temat systemu programowania i wdrażania europejskiej polityki spójności w Polsce. Polskie propozycje zostały formalnie przedłożone i dlatego, dbając o polski interes, nie powinniśmy ingerować w proces negocjacyjny. Pozostaje nam jedynie monitorować jego przebieg, aby w przypadku kontrowersji proponować dobre rozwiązania i żądać przeprowadzenia debaty publicznej w tym zakresie. Znaczna część systemu zarządzania polską częścią europejskiej polityki spójności została opracowana w ramach zespołu ekspertów Platformy Obywatelskiej i później włączona w program rządu koalicji PiS, LPR i Samoobrona. Sposób prowadzenia przygotowań do wykorzystania funduszy UE odbiega jednak od zamierzeń Platformy Obywatelskiej:

• Nie zrealizowano wcześniejszych założeń i zmniejszono ilość środków przekazanych do dyspozycji władzom regionalnym, przesuwając główny ciężar na programy sektorowe realizowane bezpośrednio przez ministerstwa.
• Nie przedstawiono założeń polityki regionalnej w sposób stanowiący czytelną i zrozumiałą podstawę do podziału środków unijnych.
• Koncentracja środków na realizację zadań w województwach wschodnich nie została poparta przedstawieniem czytelnych założeń strategicznych, co wywołało zrozumiałe protesty w wielu polskich województwach. Rząd później przyznał się do błędu, przydzielając dodatkowe środki mające „zrekompensować” straty poszkodowanym województwom.
• Zabrakło odwagi politycznej do zaprezentowania i obrony zróżnicowanego podejścia do poszczególnych regionów i obok quasi-obiektywnego podziału środków na programy regionalne pojawiły się nieuzasadnione dysproporcje w programach sektorowych.
• Przyjęta ustawa o wspieraniu rozwoju regionalnego z punktu widzenia efektywności zarządzania jest nie tylko niepotrzebna, ale wręcz utrudniać będzie działania rządu i samorządu.
• Realizując cele polityczne, doprowadzono do częściowego demontażu własnego pomysłu przedstawionego Komisji Europejskiej. Poprzez wprowadzenie do systemu wdrażania instrumentów prawnych, których wcześniej nie uwzględniono (weto wojewody), stworzono realne zagrożenie opóźnienia rozpoczęcia wdrażania środków europejskich.
• Nie przygotowano i nie wdrożono reformy finanansów publicznych, a kierunek prowadzonych prac nie rokuje przyjęcia rozwiązań ułatwiających wykorzystanie funduszy europejskich.
• Pracom przygotowawczym nie towarzyszą niezbędne zmiany ustrojowe poszerzające zakres uprawnień samorządu terytorialnego i podział kompetencji pomiędzy samorządem województwa a zdekoncentrowaną administracją rządową.Przeciwnie, wprowadzane rozwiązanie decentralizujące jest sprzeczne ze słusznie przyjętym i przedłożonym Komisji Europejskiej modelem częściowego zdecentralizowania systemu wdrażania polityki spójności.
• Narodowy Program Reform – dokument przedłożony przez Polskę, będący odpowiedzią na zreformowane założenia Strategii Lizbońskiej, odbiegał znacznie pod względem jakości od oczekiwań instytucji europejskiej. Potwierdza to brak jednoznacznych rozstrzygnięć strategicznych w pracach rządu.

PO uważa, że Polska musi wziąć aktywny i skuteczny udział w dwóch przebiegających równolegle procesach.

Po pierwsze – Polska musi wykorzystać szansę nadrobienia strat związanych z brakiem właściwej infrastruktury technicznej i społecznej.

Po drugie – Polska musi wziąć aktywny udział w „wyścigu o nowoczesność, innowacyjność”.

Byłoby strategicznym błędem założenie, że najpierw wypełniamy luki w infrastrukturze, a później podejmujemy działania modernizujące gospodarkę.

Nie możemy dopuścić do powstania UE dwóch prędkości – krajów nadrabiających zaległości i krajów realizujących prorozwojową Strategię Lizbońską.

Dla nowych krajów członkowskich ważne jest, aby fundusze europejskie w znacznej części przeznaczane były na wspieranie działań prorozwojowych, prokonkurencyjnych i proinnowacyjnych. Będzie to zgodne z przekonaniem, że osiąganie celów Strategii Lizbońskiej powinno odbywać się równolegle na terenie całej Unii, a nie najpierw w regionach silniejszych, lepiej rozwiniętych.

Celem Platformy Obywatelskiej jest działanie na rzecz takiego prowadzenia polityki regionalnej, które wzmocni i utrwali rozwój gospodarczy regionów lepiej rozwiniętych i wywoła mechanizmy dynamizujące rozwój gospodarczy i społeczny w regionach słabiej rozwiniętych. Przeciwstawiamy się dotychczasowej sztucznie „sprawiedliwej” dystrybucji środków europejskich.

Chcemy doprowadzić docelowo do stanu, w którym wszystkie ważne podmioty życia publicznego – władze publiczne wszystkich szczebli, pracodawcy, pracobiorcy i uczestnicy społeczeństwa obywatelskiego – wypracowują wspólnie główne priorytety rozwojowe i uzgadniają mechanizmy podejmowania decyzji. Chcemy być tą siłą polityczną w Polsce, która odważnie będzie wprowadzała w Polsce zasadę partnerstwa!

Cele doraźne:

•  Walka o usunięcie wszelkich przeszkód ustawowych i organizacyjnych utrudniających wykorzystanie funduszy europejskich oraz całościowe funkcjonowanie polityki spójności w Polsce.
• Doprowadzenie do pełnej transparentności procedur wyłaniania projektów, w celu przeciwdziałania wykorzystywania ich dla celów politycznych.
• Działanie na rzecz wykorzystania mechanizmu partnerstwa władz publicznych oraz partnerów społecznych przy wyborze projektów i monitorowaniu ich realizacji.
• Sprawdzanie, czy planowane inwestycje na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym tworzą spójny system, są komplementarne.

Pożądane kierunki interwencji strukturalnych przy wsparciu funduszy europejskich

Należy

• Inwestować w infrastrukturę techniczną, w szczególności infrastrukturę komunikacyjną, ułatwiającą dostępność całego kraju i poszczególnych regionów, włączającą Polskę w europejską sieć transportową i łączące polskie miasta jako ośrodki rozwojowe.
• Rozbudować lotniska regionalne i tworzyć system bezpośrednich połączeń międzyregionalnych.
• Promować przyjazne środowisku systemy transportu, szczególnie komunikacji szynowej, na terenie wielkich aglomeracji miejskich.
• Wspierać modernizację i rozwój transportu kolejowego zarówno osób, jak i towarów. Podejmować budowę węzłów przesiadkowych, będących istotnym elementem działania na rzecz rozwoju miast i obszarów metropolitalnych.
• Przeprowadzić racjonalizację zarządzania gospodarką wodną, zapewniając pełne wdrożenie ramowej dyrektywy wodnej UE.
• Wdrażać najnowsze metody utylizacji odpadów i ograniczać ich powstawanie.
• Położyć nacisk na przestrzeganie norm prawnych w zakresie ochrony środowiska, a przede wszystkim wprowadzić odpowiedzialność właściciela za utrzymanie czystości na nieruchomości.
• Wspierać działania na rzecz innowacyjności gospodarki, w szczególności poprzez inwestycje niezbędne do prowadzenia badań naukowych.
• Stwarzać mechanizmy współpracy między władzami publicznymi, uczelniami, ośrodkami badawczo-rozwojowymi oraz podmiotami gospodarczymi – tworzyć regiony wiedzy i innowacji.
• Wspierać inwestycje w infrastrukturę, tak aby umożliwić każdemu obywatelowi, bez względu na miejsce zamieszkania, dostęp do szerokopasmowego internetu i usług publicznych świadczonych drogą internetową. Realizacja tego zadania umożliwi zwiększenie spójności terytorialnej kraju, co jest jednym z głównych priorytetów Unii Europejskiej.
• Uznając miasta za ośrodki rozwoju, a równocześnie za tereny występowania problemów społecznych w dużym natężeniu, koncentrować działania władz publicznych i interwencje za pomocą funduszy europejskich na rzecz zintegrowanych działań związanych z rewitalizacją miast, jak i z ich rozwojem.
• Skutecznie wykorzystać możliwość wspierania budownictwa mieszkaniowego z funduszy europejskich.
• Doprowadzić do koordynacji polityki regionalnej z polityką rozwoju terenów wiejskich, dbając o wzajemne oddziaływania miast i wsi.
• Wykorzystać szansę płynącą z dostępnych środków na podniesienie jakości kształcenia, na skuteczne zreformowanie systemu edukacji, na poszerzenie możliwości dokształcania i przekwalifikowania się. Wzmocnić w ten sposób mobilność siły roboczej.

Działania, które powinna podjąć PO

• Pilne zainicjowanie i zorganizowanie debaty publicznej na temat podstawowych wyzwań rozwojowych stających przed Polską w perspektywie do 2020 r., ze szczególnym uwzględnieniem okresu 2007–2013.
• Stworzenie systemu wzajemnych powiązań planowania strategicznego, przestrzennego sposobu agregacji danych statystycznych (NUTS).
• Przystąpienie do takich zmian ustrojowych, które ułatwią zarządzanie w sferze publicznej: pogłębienie decentralizacji, w tym wzmocnienie ustrojowej roli powiatu.
• Podjęcie starań nad przekazaniem powiatom możliwości zarządzania częścią Europejskiego Funduszu Społecznego, biorąc pod uwagę rolę, jaką odgrywają powiatowe urzędy pracy na lokalnych rynkach pracy.
• Wyjaśnienie relacji pomiędzy samorządem województwa a zdekoncentrowaną administracją rządową (wojewodą).
• Ponowne określenie zadań ministra ds. rozwoju regionalnego poprzez wzmocnienie jego pozycji w rządzie i nadanie mu charakteru organu koordynującego i odpowiadającego za działania planistyczne.
• Wykorzystanie mechanizmu partnerstwa w publicznym uzgadnianiu niezbędnych dla organizacji Euro 2012 działań i inwestycji, tak aby organizacja tej imprezy była impulsem wzmacniającym rozwój gospodarczy Polski.

Potrzebne zmiany legislacyjne

• Efektywne prowadzenie polityki spójności i wykorzystanie w tym celu funduszy europejskich wymaga dokonania wielu zmian ustawowych, z których za najważniejsze można uznać:
• Przygotowanie i wdrożenie rozwiązań prawnych i organizacyjnych ułatwiających realizację projektów w systemie partnerstwa publiczno-prywatnego.
• Wprowadzenie zmian w systemie finanansów publicznych umożliwiających wieloletnie planowanie finanansowe i ułatwiających system rozliczeń z Unią Europejską.
• Stworzenie nowej ustawy o planowaniu przestrzennym wprowadzającej jako kanon zasadę powszechności planowania i stabilności.
• Doprowadzenie do uruchomienia właściwego procesu planistycznego poprzez opracowanie założeń strategicznych i poddanie ich debacie publicznej, a w końcu podjęcie politycznych decyzji kierunkowych przez Parlament.

Na bazie przyjętych przez Parlament kierunków rozwoju kraju rząd powinien opracować średniookresowe plany wykonawcze i skoordynować je z zamierzeniami na poziomie regionalnym i lokalnym. Planowanie polityki regionalnej powinno zakładać zróżnicowane podejście do rozwoju regionów pod względem stosowanych instrumentów i skali interwencji.

Zróżnicowanie to wymaga szerokich konsultacji ze wszystkimi partnerami i uzyskania ich akceptacji dla planowanych działań.

Polityka regionalna państwa wymaga, aby zarówno programy regionalne, jak i programy sektorowe były realizowane w taki sposób, by wykorzystywać zróżnicowane warunki rozwojowe i przełamywać bariery występujące w skali regionalnej.

Dlatego też wszystkie polityki rządu, które oddziałują na rozwój społeczny, powinny być skoordynowane z możliwościami płynącymi z polityki spójności UE.