Własność

Istotnym elementem wolności obywatela jest wolność gospodarcza oparta na własności prywatnej. Instytucja państwa powstała dlatego, że ludzie uznali ją za najlepszego gwaranta ich wolności. Prawo do własności jest obok prawa do życia i wolności jednym z podstawowych praw człowieka i stanowi podstawę ładu prawnego, ekonomicznego i społecznego.

Własność warunkiem wolności obywatelskiej

Program przebudowy ustroju społecznego i gospodarczego odwołujący się do obywateli winien być nastawiony na ich pozyskanie i praktyczne potwierdzenie ich praw. Pięćdziesięcioletnia indoktrynacja społeczeństwa, pieczołowicie kształtowana przez kolejne komunistyczne rządzące ekipy, sprawiła, że do dziś pokutują fałszywe mity, zakorzenione w świadomości społecznej wielu Polaków. Starano się uczynić wiele, aby społeczeństwo utożsamiało własność prywatną i wolny rynek z zacofaniem, wyzyskiem, krzywdą. Dlatego niezbędna jest zmiana stosunków własnościowych lub formuł zarządzania w obszarach, które dotychczas najwolniej dostosowywały się do nowej rzeczywistości, takich jak spółdzielczość mieszkaniowa, zarządzanie majątkiem Skarbu Państwa i majątkiem komunalnym. Poziom ochrony praw własności w Polsce jest najniższy spośród wszystkich państw Unii Europejskiej. W 2007 roku Forum Rozwoju Edukacji Ekonomicznej (FREE) wspólnie z amerykańską organizacją Property Rights Alliance przedstawiło raport, poświęcony poszanowaniu praw własności na świecie. Wyniki tego raportu świadczą, iż poziom poszanowania własności w Polsce jest wyjątkowo niski. W grupie 70 państw objętych badaniem, nasz kraj zajął odległe miejsce, uzyskując zaledwie 4,0 punkty. Wyżej w rankingu sklasyfikowane zostały m.in. Salwador, Kolumbia czy Indonezja. Lepiej zostały ocenione także inne państwa naszego regionu. Niska ocena Polski wynika przede wszystkim z bardzo niskiego poziomu ochrony praw majątkowych.

Upowszechnienie własności

Konieczne jest umocnienie w Polsce nowoczesnego modelu gospodarki wolnorynkowej, opartej na własności prywatnej, która jest jej podstawą. Dokonać tego można poprzez zmianę stosunków własnościowych w taki sposób, aby możliwie jak największa liczba obywateli stała się właścicielami. Posiadanie własności czyni obywatela wolnym, niezależnym, a jednocześnie pozwala mu na efektywne włączenie się do procesów gospodarczych. To daje szansę na stworzenie w naszym kraju licznej i silnej klasy średniej, która w rozwiniętych krajach wolnorynkowych stanowi fundament stabilnej gospodarki nastawionej na zwiększanie dobrobytu.

Likwidacja użytkowania wieczystego

Konieczne jest wykorzystanie istniejących ścieżek prawnych w kwestii likwidacji istniejącej w Polsce formy użytkowania wieczystego. Użytkowanie wieczyste wprowadzono w Polsce w okresie, gdy ze względów doktrynalnych nie była możliwa sprzedaż gruntów państwowych. Wykorzystywano je, o czym przypomniał Trybunał Konstytucyjny, jako jedną z form przywilejów dla osób zasłużonych dla ówczesnego reżimu. W nowej rzeczywistości rozwiązanie to przejęte z poprzedniej formacji ustrojowej jest często kontestowane przez obywateli, których sytuacja ta dotyczy.

W zbiorowej świadomości tkwi przekonanie, że prawo to nie daje tej pewności, co własność. Użytkownik wieczysty wszak korzysta z cudzego gruntu. Ta forma wiąże się również z obowiązkiem ponoszenia opłat. W praktyce uprawnienia z tytułu własności gruntu przysługującej państwu lub gminie często sprowadzają się do możliwości pobierania tych opłat.

Wielu użytkowników wieczystych, zwłaszcza ludzi starszych, obawia się, że nie będą w stanie udźwignąć ciężaru rosnących wraz ze wzrostem wartości gruntu opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego. Polityka władz samorządowych powinna iść w kierunku odchodzenia od tej formy własności, wykorzystując istniejące prawo. Przejrzysta instytucja, jaką jest prawo własności, stwarza szansę na sprawniejsze prowadzenie obrotu nieruchomościami gruntowymi i prawami z nimi związany mi. Konieczne jest prawne umocnienie dziedziczenia przez właścicieli gruntów leżących na terenach odzyskanych po drugiej wojnie światowej. Bardzo często na tych terenach rolnicy nie podnoszą wartości posiadanego majątku poprzez jego modernizację (remonty, nowe inwestycje itd.), ponieważ nie mają pewności ciągłości swojego prawa. Dla zapewnienia pewności posiadanych praw należy ten stan zmienić.

Przekształcenie praw spółdzielczych w prawa własności

Ważnym czynnikiem w egzystencji obywateli spełnia mieszkalnictwo, które do dziś wykazuje wiele cech wywodzących się z poprzedniego systemu, kiedy to mieszkania stanowiły istotny element omnipotencji państwa wobec obywatela. Należy więc te pozostałości zlikwidować w przeświadczeniu, iż własność lokali stanowi podstawę do stworzenia nowego systemu w tej sferze życia publicznego. Elementem tego procesu winno być stworzenie zachęcających warunków dla odchodzenia od dotychczasowego modelu wielkich, niewydolnych, oddalonych od mieszkańców spółdzielni mieszkaniowych. Alternatywą są wspólnoty mieszkaniowe i małe spółdzielnie. Zarówno spółdzielcze własnościowe, jak i spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu należy przekształcić w prawo własności przysługujące członkom spółdzielni i innym osobom uprawnionym do wkładów mieszkaniowych. Budynki spółdzielcze, wchodzące w skład wielkich spółdzielni, mogłyby łatwiej ulegać przekształceniu w małe spółdzielnie lub jednobudynkowe wspólnoty mieszkaniowe poddane rygorom ustawy o własności lokali.

Zbycie mieszkań komunalnych i zakładowych

Również mieszkania komunalne powinny być zbywane na rzecz najemców na ich wniosek ze zniżką w stosunku do wartości rynkowej w określonym procencie. Bonifikatę trzeba uzależnić od długości trwania najmu. Mieszkania komunalne po spełnieniu warunków przewidzianych w przepisach (wymagany okres najmu lokalu, nabycie tylko jednego mieszkania na preferencyjnych zasadach) powinny być sprzedawane najemcom na ich wniosek stosunkowo szybko po wykonaniu stosownej wyceny. Podobnie mieszkania zakładowe powinny być zbywane najemcom i ich następcom prawnym na analogicznych zasadach jak mieszkania komunalne, z tym że oprócz okresu najmu przy ustalaniu zniżki powinien być brany pod uwagę staż pracy w zakładzie pracy (i zakładzie powstałym po jego przekształceniu w spółkę), który mieszkanie wybudował. Przychód podatnika będący różnicą pomiędzy wartością rynkową a odpłatnością poniesioną przez podatnika przy nabyciu w powyższym trybie mieszkań powinien być zwolniony od podatku.

Upowszechnienie własności na poziomie gminy

Istotnym elementem upowszechnienia własności są spółki komunalne. Gmina jako jednostka administracyjna oraz społeczność lokalna stanowią obszar, gdzie realizuje się gospodarka rynkowa. Na poziomie gminy należy upowszechnić własność poprzez współuczestnictwo mieszkańców gminy w lokalnym rynku kapitałowym, czyli w gospodarowaniu gminnym kapitałem akcyjnym. Pierwszym krokiem do tego była komunalizacja. Drugim krokiem winno być upowszechnienie własności wśród mieszkańców gminy.

Uproszczenia w scalaniu gruntów

Umocnieniu prawa własności na wsi służyć mogą oczekiwane uproszczenia w kwestii scalania gruntów. Obecnie przeciętne gospodarstwo rolne to około 7 hektarów. Jednak struktura gospodarstwa jest bardzo rozczłonkowana. Istotą scalenia byłoby podniesienie konkurencyjności oraz obniżenie kosztów gospodarowania. Problem komasacji dotyczy prawie 80% gospodarstw rolnych w Polsce. Obowiązujące przepisy dotyczące scalania w Polsce gruntów są niewystarczające. Dotyczą przypadków, gdy co najmniej 50 procent powierzchni gruntów danej wsi jest rozczłonkowanych, a decyzję w tej sprawie podejmuje starosta.

Godziwa i szybka zapłata za wywłaszczane mienie

Polska po wejściu do UE prowadzi wzmożone inwestycje, np. budowa dróg i autostrad, gdzie konieczne jest częste stosowanie instytucji wywłaszczenia. Niestety, ochrona właścicieli odbiega u nas od standardów europejskich. Przyjęte pojęcie słusznego odszkodowania nie zostało dokładnie zdefiniowane, zaś procesy odszkodowawcze ciągną się latami, na ogół ze szkodą dla wywłaszczonego. Dlatego warto przyjąć standardy obowiązujące w krajach UE i określić, iż odszkodowanie obejmuje również utracone korzyści. Godziwa i szybka zapłata za wywłaszczone mienie pozwoli przyspieszyć konieczne procesy inwestycyjne, a jednocześnie sprawi, iż wywłaszczeni obywatele nie będą nagminnie odwoływać się od decyzji organów. Równocześnie będą mieli w tym zakresie większe zaufanie do państwa, które zobowiązało się w Konstytucji chronić ich własność. Konieczne więc są zmiany legislacyjne, szczególnie w obowiązującej dziś ustawie o gospodarce nieruchomościami.

Prywatyzacja

Oprócz pozytywnych skutków gospodarczych, dokończenie prywatyzacji jest również konieczne z punktu widzenia poszerzenia sfery własności Polaków. Poprzez nieefektywny nadzór właścicielski wartość przedsiębiorstw nie jest odpowiednio chroniona i dlatego należy ją zastąpić własnością prywatną. Obecnie ponad 20% PKB pochodzi od podmiotów z udziałem Skarbu Państwa. Udział ten musi spaść radykalnie.

Reprywatyzacja

Państwo polskie ma nie tylko moralny obowiązek wynagrodzenia krzywd wyrządzonych dawnym właścicielom. Ostateczne rozwiązanie problemu reprywatyzacji jest niezbędne dla zapewnienia poczucia stabilności u obecnych właścicieli, a także dla oddalenia niebezpieczeństwa nieustających procesów przed polskim i międzynarodowym wymiarem sprawiedliwości. Celem reprywatyzacji winno być uporządkowanie stosunków własnościowych, a więc usprawnienie procesów gospodarczych, naprawienie krzywd wyrządzonych obywatelom przez państwo, ochrona budżetu przed skutkami finansowymi dotychczasowego trybu dochodzenia roszczeń reprywatyzacyjnych, stworzenie klasy średniej i oderwanie się w sferze gospodarczej od powiązań PRLowskich.

Zasada równości obywateli względem prawa wymaga, aby proces reprywatyzacji objął wszystkie przypadki naruszeń prawa: dotknięcia wadą niespójności aktów wywłaszczeniowych z ówcześnie obowiązującym porządkiem prawnym, np. z konstytucją, niewykonania zobowiązań ustawowych państwa wobec obywateli w zakresie ich rekompensowania, przez co zostali oni pozbawieni przysługujących im odszkodowań, niewłaściwego, wręcz dowolnego stosowania przepisów, w tym stosowania prawa wstecz.

Reprywatyzacją należy objąć osoby fizyczne i ich spadkobierców, w przypadku gdy wywłaszczeni byli właścicielami mienia w dniu jego przejęcia przez państwo. Należy uwzględnić zobowiązania międzynarodowe Polski, zasady niedyskryminacji ze względu na obywatelstwo, szczególnie istotne na gruncie Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (art. 14) w warunkach członkostwa naszego kraju w Unii Europejskiej. Generalnym założeniem reprywatyzacji powinna być zasada, iż tam, gdzie jest to jeszcze możliwe, należy zwrócić mienie w naturze, a gdzie tego uczynić już nie można należy przyznać bony, za które uprawniony  mógłby nabyć mienie zamienne lub uczestnictwo w specjalnym funduszu. Wartość przejętego mienia ustalać należy według stanu faktycznego i prawnego z dnia przejęcia tego mienia przez Państwo. Wysokość świadczenia należy określić zaś w sposób ryczałtowy, ustalając w ten sposób wartość rożnych rodzajów mienia. Taka metoda może przyspieszyć i ułatwić przeprowadzenie procesu.

Przedstawione założenia są zgodne z zasadami państwa prawa i ogólnie przyjętą formułą poszanowania praw obywatela. Jednym z podstawowych problemów jest określenie wysokości świadczenia przysługującego osobie uprawnionej, obliczonego w stosunku do wartości przejętego mienia. Z założenia musi to być wartość realna i nieodejmująca własności jej cech konstytucyjnych. Zastosowane rozwiązania nie mogą też pogarszać dotychczasowej sytuacji prawnej poszkodowanych obywateli. Aby moc przeprowadzić reprywatyzację, należy przeanalizować stosunek państwo – obywatel w demokratycznym państwie prawnym, a zatem – czym są podstawowe prawa i wolności obywatelskie. Próby przeprowadzenia reprywatyzacji widzianej jedynie przez pryzmat obrony państwa przed dawnymi właścicielami upominającymi się o swe prawa kończyły się i będą nadal kończyć fiaskiem.
Spojrzenie na reprywatyzację z punktu widzenia praw człowieka i obywatela daje szansę na przeprowadzenie tego procesu.